درباره ی اصلاندوز

بخش اصلاندوز: این بخش به عنوان یکى از بخشهای دوگانة شهرستان پارس آباد است که 352 کم2 مساحت دارد و در منتهىالیه شمال غربى استان اردبیل قرار گرفته، و از شمال به رود ارس، از شرق به بخش مرکزی (شهرستان پارس آباد)، از غرب به استان آذربایجان شرقى و از جنوب به شهرستان مغان محدود است ( آمارنامة استان آذربایجان شرقى، 28؛ آمارنامة استان اردبیل، 11، 16، 18). بخش اصلاندوزاز دو دهستانبهنامهایاصلاندوز وقشلاقغربى( سازمان...، 7) و جمعاً 96 آبادی تشکیل شده که 293 ،16نفر ( 362 ،2خانوار) را در خود جای داده است ( آمارنامة استان اردبیل، 18، 55). از میان آبادیهای این بخش که 3/28% از مجموع آبادیهای شهرستان پارس آباد را تشکیل مىدهند، تنها 65 آبادی دارای سکنه است. مرکز این بخش شهر کوچک اصلاندوز است ( سازمان، نیز آمارنامة استان اردبیل، همانجاها).

اَصْلانْدوز، بخش و شهر کوچکى در شهرستان پارس آباد از استان اردبیل.اصلاندوز رابهصورتآصلاندوز( فرهنگجغرافیایى...، 4/25؛ دانشنامه، 1/102) و اسلاندوز (نفیسى، 1/330، 331) نیز نوشتهاند.
بخش اصلاندوز: این بخش به عنوان یکى از بخشهای دوگانة شهرستان پارس آباد است که 352 کم2 مساحت دارد و در منتهىالیه شمال غربى استان اردبیل قرار گرفته، و از شمال به رود ارس، از شرق به بخش مرکزی (شهرستان پارس آباد)، از غرب به استان آذربایجان شرقى و از جنوب به شهرستان مغان محدود است ( آمارنامة استان آذربایجان شرقى، 28؛ آمارنامة استان اردبیل، 11، 16، 18). بخش اصلاندوزاز دو دهستانبهنامهایاصلاندوز وقشلاقغربى( سازمان...، 7) و جمعاً 96 آبادی تشکیل شده که 293 ،16نفر ( 362 ،2خانوار) را در خود جای داده است ( آمارنامة استان اردبیل، 18، 55). از میان آبادیهای این بخش که 3/28% از مجموع آبادیهای شهرستان پارس آباد را تشکیل مىدهند، تنها 65 آبادی دارای سکنه است. مرکز این بخش شهر کوچک اصلاندوز است ( سازمان، نیز آمارنامة استان اردبیل، همانجاها).
اصلاندوز ناحیهای کوهستانى، اما گرمسیری است ( فرهنگ جغرافیایى، همانجا)، چنانکه هوای آن در تابستان گرم و در زمستان معتدل است (خاماچى، 211؛ جغرافیا...، 1/205)؛ با این حال، این ناحیه کم ارتفاعترین قسمت مرزی حوضة ارس به شمار مىرود («ایران1»، .(49-50
آثار قدیمى چندی در این ناحیه بر جای مانده است، از جمله تپة نسبتاً بزرگى به ارتفاع حدود 30 متر که پیرامون آن 500 ،1متر است، در جنوب غربى شهر کوچک اصلاندوز، در محل فروریختن دره رود (قرهسو) به ارس دیده مىشود که به تپة نادر (یا تپة نادری) موسوم است؛ قدمت این تپه را به هزارة اول پیش از میلاد نسبت داده، و آن را تا اواخر سدة 11ق مسکونى دانستهاند. علاوه بر این، در آبادی اولتان، واقع در 39 کیلومتری شمال شهر اصلاندوز، قلعهای در کنار ارس قرار دارد که آن را به دورة اشکانى مربوط مىدانند؛ این قلعه نیز تا سدة 12ق مورد استفاده بوده است. دیواری خشتى به قطر حدود 6 متر گرداگرد این قلعه را فرا گرفته، و آثار خندقى بزرگ به عرض 30 متر در 3 جهت آن برجای مانده است (ترابى، 2/662 -663).
در ناحیة اصلاندوز آثار 9 گورستان مربوط به هزارة اول پیش از اسلام یافت شده است. تپة اسلامى (عودجه) در 11 کیلومتری شهر اصلاندوز با سفالهای خشتى و لعابدار سدة 10ق، و تپة اصلاندوز در یک کیلومتری شهر اصلاندوز با آثار مشابه از همان زمان، از دیگر آثار برجای مانده در این ناحیه به شمار مىروند (همو، 2/664 - 665). تاجگذاری نادرشاه افشار را به تفاوت در تپة نادری ( جغرافیا، همانجا) و قلعة اولتان (ترابى، 2/664) دانستهاند.
شهر اصلاندوز: اصلاندوز شهر کوچکى است که در 39 و 26 عرض شمالى و 47 و 23 طول شرقى، در محل پیوستن قرهسو به ارس ( تهران...، و در 120 کیلومتری شمال غربى بیلهسوار قرار گرفته است ( فرهنگ جغرافیایى، 2/25).
این شهر به سبب موقعیت خاص خود و حوادث معاصر، به ویژه جنگهای 10 سالة روسیه با ایران (1218- 1228ق)، دارای اهمیت است.معبر اصلاندوز بهعنوان محلنفوذ بهخاک آذربایجانبهخصوص در جنگهای هفتگانة عباس میرزا با روسها پیوسته مورد استفاده بوده است (مفتون، 237، 270، 274، 291، 294؛ باکیخانوف، 189؛ هدایت، 9/410؛ تهران، همانجا).
در هنگامة جنگ روسیه با ایران (1227ق/1812م)، زمانى که نمایندگان روسیه و ایران در محل اصلاندوز در حال مذاکره بودند (هدایت، 9/483؛ سپهر، 140)، روسیه و انگلستان در اروپا با یکدیگر به توافق رسیدند و سفیر انگلیس (سر گور اوزلى) به افسران انگلیسى که مأمور آموزش نظامى قوای ایران بودند، دستور داد که در مناقشة ایران و روس مداخله نکنند (کرزن، ؛ I/578 نیز نک: مفتون، 295). متعاقب آن، قوای روسیه در اصلاندوز به سپاه ایران شبیخون زد (همو، 295-296؛ اعتضاد السلطنه، 352-353؛ باکیخانوف، 196) و با وارد ساختن تلفات و صدمات ناگهانى بر قوای ایرانى (هدایت، 9/484- 485؛ تهران، همانجا)، با وساطت دولت انگلستان، ایران را وادار به صلح و پذیرش عهدنامة گلستان (29 شوال 1228ق/12 اکتبر 1813م) کرد (شمیم، 64). به دنبال آن تمامى قلمرو ایران در شمال ارس از دست رفت («ایران»، .(288
اصلاندوز در 1293ش/1914م تنها مجموعهای از کلبههای ساخته شده از نى و حصیر بود که معدودی چادرنشین از آن استفاده مىکردند ( تهران، همانجا). این آبادی در اواخر دهة 1320ش هنوز روستای بسیار کوچکى به شمار مىرفت که تنها دارای 25 نفر سکنه بود ( فرهنگ جغرافیایى، همانجا). جمعیت اصلاندوز در 1355ش به 424 ،1نفر (259 خانوار) ( فرهنگ آبادیها، 1355ش، 9/133) و در 1365ش به 042 ،2نفر (329 خانوار) رسید ( فرهنگ آبادیها، 1365ش، 24). مطابق همین دادهها، جمعیت 6 ساله و بیشتر اصلاندوز 5/74% از کل جمعیت آنجا را تشکیل مىدهد که 1/48% از این عده باسواد هستند (همانجا).
یکى از علل اصلى گسترش اصلاندوز و تبدیل آن از یک روستا به نقطة شهری، فعالیتهای عمرانى در دشت مغان بوده است. احداث سد مخزنى میل مغان در محلى به نام قزل قشلاق واقع در 3 کیلومتری اصلاندوز (1349ش) و از این طریق امکان به زیر کشت بردن 90 هزار هکتار از اراضى دشت (شاهسوند، 121؛ خاماچى، 211-212)، خود از عوامل بنیادی رشد این محل به شمار مىرود، چنانکه گروهى از کارگران و کارمندان فنى سازمان آب و برق سد، در این محل زندگى مىکنند (همو، 211).
شغل اهالى اصلاندوز به طور سنتى بیشتر زراعت، باغداری و گلهداری است ( فرهنگ جغرافیایى، 4/25؛ فرهنگ آبادیها، 1365ش، همانجا)؛ چنانکه 100 ،5رأس گوسفند و بز، و 500 ،2رأس گاو و گوساله در اینشهر کوچک نگهداریمىشود (همان، 25). محصولات کشاورزی اصلاندوز عمدتاً غلات و حبوبات است ( فرهنگ جغرافیایى، همانجا). شهر کوچک اصلاندوز با برخورداری از امکانات و تسهیلات محلى، مرکز خدمات روستاهای پیرامون به شمار مىرود ( فرهنگ آبادیها، 1365ش، همانجا؛ فرهنگ اجتماعى...، 132-133).
مذهب اهالى، شیعه، و زبان آنان ترکى است ( فرهنگ جغرافیایى، همانجا).
مآخذ: آمارنامة استان آذربایجان شرقى (1370ش)، سازمان برنامه و بودجة استان آذربایجان شرقى، تهران، 1372ش؛ آمارنامة استان اردبیل (1372ش)، سازمان برنامه و بودجة استان اردبیل، تهران، 1374ش؛ اعتضاد السلطنه، علیقلى میرزا، اکسیر التواریخ، به کوشش جمشید کیان فر، تهران، 1370ش؛ باکیخانوف، عباسقلى آقا، گلستان ارم، به کوشش عبدالکریم على زاده و دیگران، باکو، 1970م؛ ترابى طباطبایى، جمال، آثار باستانى آذربایجان، تهران، 1355ش؛ جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، 1366ش؛ خاماچى، بهروز، فرهنگ جغرافیایى آذربایجان شرقى، تهران، 1370ش؛ دانشنامه؛ سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامى ایران، وزارت کشور، تهران، 1373ش؛ سپهر، محمدتقى، ناسخ التواریخ، به کوشش جهانگیر قائم مقامى، تهران، 1337ش؛ شاهسوند بغدادی، پریچهره، بررسى مسائل اجتماعى، اقتصادی و سیاسى ایل شاهسون، تهران، 1370ش؛ شمیم، علىاصغر، ایران در دورة سلطنت قاجاریه، تهران، 1342ش؛ فرهنگ آبادیهای کشور (1355ش)، استان آذربایجان شرقى، مرکز آمار ایران، تهران، 1360ش؛ فرهنگ آبادیهای کشور (1365ش)، شهرستان مغان، مرکز آمار ایران، تهران، 1368ش؛ فرهنگ اجتماعى دهات و مزارع، استان آذربایجان شرقى، جهاد سازندگى، تهران، 1363ش؛ فرهنگ جغرافیایى ایران (آبادیها)، دایرة جغرافیایى ستاد ارتش، تهران، 1330ش؛ مفتون دنبلى، عبدالرزاق، مآثر سلطانیه، به کوشش غلامحسین صدری افشار، تهران، 1351ش؛ نفیسى، سعید، تاریخ اجتماعى و سیاسى ایران در دورة معاصر، تهران، 1335ش؛ هدایت، رضاقلى، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری، تهران، 1339ش؛ نیز:
Curzon, G. N., Persia and the Persian Question, London, 1966; Parsia, The Middle East Intelligence Handbooks, 1943-1946, London, 1987; Tehran and Northweste Iran, ed. L. W. Adamec, Graz, 1976.
عباس سعیدی